Andrzej Jan Bańkowski

Andrzej Bańkowski urodził się w Łodzi jako drugie dziecko Kazimierza Wacława Bańkowskiego i Heleny z Frydeckich, w rodzinie o dawnych tradycjach wojskowych. Jego ojciec był kapitanem korpusu intendentów, dziadek Jan oficerem 4. Dywizji Kawalerii, zaś pradziad Ignacy Bańkowski herbu Ostoja, urodzony w Kalwarii Litewskiej, był porucznikiem piechoty i adiutantem Tadeusza Kościuszki.

Szkołę podstawową ukończył w Łodzi. W 1945 roku rozpoczął naukę w Gimnazjum i Liceum im. Bolesława Chrobrego w Piotrkowie Trybunalskim. W 1949 roku opuścił szkołę, wyjechał do Łodzi i zdał tam egzamin maturalny. W 1949 wstąpił do zakonu Jezuitów, w 1955 zrezygnował ze stanu kapłańskiego (subdiakonatu), będąc wcześniej wyświęcony na akolitę. W latach 1951–1954 studiował filozofię na Wydziale Filozoficznym Towarzystwa Jezusowego w Krakowie uzyskując tytuł kościelnego licencjata filozofii (równoważny magisterium). W latach 1956–1961 studiował filologię klasyczną (specjalizacja: helenistyka) na Uniwersytecie Warszawskim uzyskując tytuł magistra na podstawie napisanej po łacinie pracy De participiis Graecis in casu recto absolute usurpatis. W 1974 uzyskał na Uniwersytecie Warszawskim stopień doktora na podstawie pracy Funkcja polskich partykuł limitatywnych. W 1982 otrzymał stopień doktora habilitowanego na podstawie obronionej na Uniwersytecie Śląskim rozprawy Zmian morfemicznych w toponimii polskiej. W latach 1962–1972 pracował jako nauczyciel języków obcych w piotrkowskich liceach.

W latach 1972–2002 pracował w Wyższej Szkole Pedagogicznej (obecnie Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy im. Jana Długosza w Częstochowie), pełniąc m.in. funkcje prodziekana i dziekana Wydziału Filologiczno-Historycznego oraz kierownika Instytutu Filologii Polskiej i Zakładu Języka Polskiego. Zasłużony profesor tej uczelni, twórca i organizator częstochowskiej szkoły lingwistycznej. Od 1971 należał do Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, od 1976 do Komisji Językowej PAN w Katowicach, a w latach 1978–1987 do Komitetu Językoznawczego PAN w Warszawie.

Główne zainteresowania naukowe Andrzeja Bańkowskiego skupiały się na etymologii i onomastyce polskiej. Jego obszerny Etymologiczny słownik języka polskiego, choć niedokończony, stanowi najpełniejszy i najważniejszy słownik etymologiczny języka polskiego, a zarazem jeden z głównych słowników etymologicznych w obrębie języków słowiańskich. Słownik ten, planowany najpierw jako dwutomowy, rozrósł się następnie do czterech tomów (sama litera „S” obejmuje jeden tom), a w przypadku jego dokończenia posiadałby także tom piąty. Autor, w trakcie prac nad edycją tomu z literą „R”, zmienił przy tym tytuł słownika na „Etymologiczny słownik mowy polskiej” (nie „języka”), zgodnie ze swym założeniem, że słowa objaśniane etymologiczne są jednostkom mowy, a nie języka. Język stanowi kod mowy, system znaków kodujących wyrazy, natomiast tym, co wypełnia ten kod żywymi wyrazami, jest mowa. Stąd też autor słownika przykładał dużą wagę, by zawrzeć w nim szeroki zasób słownictwa mowy potocznej. Słownik ten wyróżnia się przede wszystkim włączeniem doń wyrazów hasłowych również niepoświadczonych literacko, zachowanych jedynie śladowo w toponimach staropolskich, uwzględnianiem różnic dialektalnych w języku staropolskim (zwłaszcza akcentowanie cech językowych – różnic i podobieństw – w dialektach dwóch głównych polskich plemion, Lędzian i Polan), oraz praktycznym celem słownika, mającego prostować narosłe mity językowe i naukowe nieścisłości.

Jako onomasta Andrzej Bańkowski ceniony jest zwłaszcza za nowatorską rozprawę habilitacyjną Zmiany morfemiczne w toponimii polskiej, będącą swego rodzaju „gramatyką” tej dyscypliny, oraz za szereg (ponad pięćdziesiąt) artykułów i recenzji opublikowanych przede wszystkim w czasopismach naukowych. Badał nieregularne zjawiska fonetyczne (metatezę, epentezę, kontrakcję) w toponimii oraz niefonetyczne zjawiska rozwojowe, zwłaszcza wojkonimi i polskiej. Zasłynął rekonstruując wiele ważnych apelatywów staropolskich na podstawie nazw geograficznych, oraz omawiając liczne ciekawe relikty leksykalne w nazewnictwie staropolskim. Równolegle dopracował i twórczo rozwinął metodykę prowadzenia tych badań (m.in. ustalanie poprawnej leksji staropolskich nazw osobowych). Szczegółowo omawiał również nazewnictwo Bulli gnieźnieńskiej, imiona pierwszych Piastów oraz średniowieczne przydomki królów i książąt polskich. W onomastyce polskiej uważany jest za tego, który wywarł największy wpływ na obecną generację polskich badaczy w obrębie tej dyscypliny.

Oprócz etymologii i onomastyki Andrzej Bańkowski opublikował także szereg prac gramatycznych, semantycznych i z zakresu słowotwórstwa polskiego, a także kilka prac z teorii języka. Napisał również kilka artykułów z religioznawstwa, które opublikował w czasopiśmie Euhemer (1962–1964). Ceniony polski językoznawca, profesor Leszek Bednarczuk uznał wkład Andrzeja Bańkowskiego w językoznawstwo polskie: oryginalny badacz etymologii i onomastyki, którą wprowadził do swojego słownika etymologicznego. Opinie krytyczne o słowniku nie dotyczą objaśnień etymologicznych.

Poglądy społeczne. Andrzej Bańkowski posiadał dwie maksymy życiowe: „Nie ma mnie dla mnie” oraz „Obsto ergo sum”. W poglądach religijnych, choć wychowany w tradycji chrześcijańskiej (katolickiej), uważał się za niezależnego teognostę. Jego teognozja – wiedza o tym, czym Bóg jest, a czym na pewno nie jest – zbliżała się z jednej strony do greckiej teologii negatywnej, a z drugiej do teologii hinduizmu przez afirmację Boga jako czystego Absolutu.

Żona Alicja, z domu de Mezer (ślub w 1962). Dzieci: córka Ariadna Siemirada (ur. 1963), syn Adrian Jarowit (ur. 1965) i córka Artemia Dobiesława (ur. 1971). Rodzeństwo nosi imiona starogreckie i tzw. życzące staropolskie.

Inne zainteresowania i ciekawostki. Andrzej Bańkowski był również zapalonym wędrowcem i krajoznawcą. Robił długie piesze wyprawy, zwłaszcza w lasy nadpilickie, lasy ziemi piotrkowskiej, lasy okolic Częstochowy i po Jurze Krakowsko-Częstochowskiej.

Od czasu studiów – wykładów z filologii indyjskiej u profesora Eugeniusza Słuszkowicza – przyjaźnił się z Robertem Stillerem, cenionym polskim tłumaczem i literatem.

Ulubionym polskim poetą Andrzeja Bańkowskiego był Stanisław Trembecki.

Wybrane publikacje